Hội thảo Danh thần, Danh tướng triều đại Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng thế kỷ thứ VIII do 3 cơ quan là Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, Hội đồng họ Phùng Việt Nam, Hội Khoa học Lịch sủ Hải Phòng đồng chủ trì, được tổ chức vào sáng ngày 7/12/2025 tại Khách sạn Quân chủng Hải quân thành phố Hải Phòng. Đây là cuộc Hội thảo Khoa học lớn, được chuẩn bị công phu và tổ chức trang trọng. Thật ra cũng đã có khá nhiều cuộc Hội thảo về Anh hùng giải phóng dân tộc Phùng Hưng, nhưng về các danh thần, danh tướng của ông, về tập thể các tướng lĩnh anh hùng do ông lãnh đạo thì đây là Hội thảo Khoa học đầu tiên. Thay mặt Ban tổ chức, tôi cảm ơn lãnh đạo thành phố Hải Phòng, lãnh đạo Quân chủng Hải Quân, Ban Tuyên giáo thành ủy, Sở Văn hóa - Thể thao, các cơ quan ban ngành của Thành phố đã quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi, cảm ơn các chuyên gia, các nhà khoa học đã dành thời gian công sức hoàn thành các báo cáo khoa học đầy tâm huyết, góp phần làm nên thành công của cuộc Hội thảo.
Đoàn Chủ tịch điều hành Hội thảo, từ trái sang: Ông Phạm Xuân Thanh - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng;
GS.TS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam;
Trung tướng Phùng Khắc Đăng - Chủ tịch Hội đồng họ Phùng Việt Nam
Thành công này trước hết phải là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa Hội đồng họ Phùng Việt Nam với Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng, trong đó sự đóng góp của dòng họ Phùng Việt Nam có ý nghĩa quyết định. Ban Tổ chức Hội thảo ngay từ đầu đã thống nhất phương pháp làm việc rất thực tế, thực người, thực việc, cầu thị, tôn trọng sự thực lịch sử khách quan, kính ngưỡng các danh thần, danh nhân đất nước, tiếp thu các giá trị tinh hoa, góp phần giáo dục truyền thống lịch sử một cách hiệu quả. Các chuyên gia, các nhà khoa học chuyên nghiên cứu về thời kỳ Bắc thuộc, đặc biệt là các cuộc đấu tranh chống lại ách đô hộ của nhà Đường được mời viết báo cáo, đã có nhiều điều kiện đầu tư nghiên cứu chuyên sâu về cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng và đội ngũ tướng lĩnh do Ông lãnh đạo.
Đóng góp rất quan trọng của Hội thảo lần này là cơ sở tư liệu được sưu tầm, tập hợp và khai thác tương đối phong phú và bài bản. Bên cạnh các nguồn tư liệu thư tịch cổ, các bộ chính sử của Trung Quốc và Việt Nam đã được đào sâu nghiên cứu, các tác giả đã giành nhiều thời gian đi điều tra điền dã ở các đình, chùa, đền, miếu, trong các làng xóm, dòng họ, gia đình ở Hà Nội, Nam Định, Thái Bình, Hải Phòng, Ninh Bình, Nghệ An... tìm kiếm, chắt lọc các tư liệu quí giá về Phùng Hưng, về cuộc đời và hoạt động của các danh tướng, danh nhân, binh sĩ tham gia cuộc khởi nghĩa do Phùng Hưng lãnh đạo. Đặc biệt trong hơn một thập kỷ qua Hội đồng họ Phùng Việt Nam đã đã tổ chức thành công 7 cuộc Hội thảo Khoa học lớn vào các năm 2011, 2013, 2017, 2019, 2020, 2021, trực tiếp hay gián tiếp cung cấp cho Hội thảo lần này một khối lượng tư liệu đồ sộ đã được nghiên cứu, giám định, trong đó một số tư liệu có giá trị cao đã được xuất bản chính thức.
Đóng góp nổi bật của cuộc Hội thảo hôm nay là đã làm sáng tỏ, cuộc khởi nghĩa của Phùng Hưng từ một cuộc nổi dậy của hào trưởng đất Đường Lâm (nay thuộc phường Sơn Tây thành phố Hà Nội) phát triển thành cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc trên quy mô rộng lớn, đánh vào tận sào huyệt của kẻ thù ở thành Tống Bình, lật đổ ách đô hộ nhà Đường, xây dựng nền tự chủ, khẳng định bước tiến rất cơ bản của lực lượng dân tộc, tinh thần dân tộc và duy trì lực lượng khởi nghĩa cùng nền tự chủ non trẻ trong suốt một phần tư thế kỷ của thế kỷ thứ VIII (tính từ năm 766 cho đến năm 791). Đây thực sự là một kỳ tích trong bối cảnh chính sách bành trướng, âm mưu nô dịch, đồng hóa và thủ đoạn cai trị vô cùng hiểm độc và quỷ quyệt của chính quyền đô hộ của nhà Đường ở An Nam đô hộ phủ.
Hội thảo trân trọng những ý kiến phản biện, khác biệt, tìm tòi phát hiện cái mới góp phần nhận diện càng ngày càng rõ hơn và chân xác hơn lịch sử dân tộc. Những ý kiến khác biệt trong kỷ yếu Hội thảo, cũng như những ý kiến đã được trao đổi thảo luận tại Hội thảo hôm nay đều được nghiên cứu, trao đổi, ghi nhận, xem xét một các khách quan, trung thực và tiếp thu nghiêm túc. Chúng tôi xin tổng quan lại thành mấy ý như sau:
1. Phùng Hưng là vị Anh hùng giải phóng dân tộc (mà theo chúng tôi Anh hùng giải phóng dân tộc và Anh hùng Mở cõi là các bậc anh hùng cao nhất, Anh hùng Anh hùng nhất trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam), là người tài đức vẹn toàn, là bậc Quân vương dũng lược, tài năng, được tướng, sĩ mến phục, tin tưởng đi theo và tuyệt đối trung thành, được nhân dân tin yêu. Ông có biệt tài dùng người (hay nói như TS Phùng Quốc Hiển Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội “Phùng Hưng có thiên tài dùng người”). Dưới trướng ông có tới hơn 80 tướng lĩnh nổi tiếng (còn có nhiều tướng lĩnh khác do thời gian quá xa và do thất truyền nên chúng ta chưa thể biết được). Tại Hội thảo hôm nay chúng ta mới có điều kiện để bàn luận về công lao của các ngài đối với đất nước với dân tộc như Phùng Hãi, Phùng Dĩnh, Đỗ Anh Hàn, Bồ Phá Cần, Trương Nữu, Phùng Thị Trinh (và ba con trai là Trương Phán, Trương Dị, Trương Thanh), Phùng Luông, Phạm Miện, Phạm Huy, Đỗ Huệ, Phùng Lã Tu... Đây là những danh tướng luôn có tấm lòng yêu nước, thương dân và quyết tâm đánh đuổi quân xâm lược. Các tướng lĩnh cùng binh sĩ đồng cam cộng khổ, cùng chung ý chí, đã đoàn kết xung quanh thủ lĩnh Phùng Hưng, được nhân dân che chở, ủng hộ, nhờ đó Phùng Hưng mới tổ chức thành công cuộc chiến tranh lâu dài, rộng khắp, càng đánh càng mạnh, càng đánh càng thắng và dẫn đến thắng lợi cuối cùng tại sào huyệt quân nhà Đường ở thành Tống Bình. Kháng chiến thành công, Phùng Hưng tiến vào phủ thành thiết lập chính quyền dân tộc, xưng Vương, hoạch định chính sách, ban thưởng cho quân sĩ, đem lại phúc ấm cho dân. (Xin được nói thêm là chính sử không chép việc Phùng Hưng mở nước, xưng Vương, nhưng qua thực tế tồn tại một chính quyền dân tộc độc lập, không bị phụ thuộc vào chính quyền nhà Đường trong nhiều năm và khi Ông mất, con trai Ông là Phùng An nối ngôi gọi Ông là Bố Cái Đại Vương. Hơn thế trước Ông, Hai Bà Trưng giành chính quyền từ tay Đông Hán đã xưng Vương, Lý Bí đánh đuổi quân Lương lên ngôi Hoàng Đế, Mai Thúc Loan đánh đuổi quân Đường cũng xưng Đế, thì Phùng Hưng lên ngôi Vương, thậm chí là Đại Vương cũng là hợp logic lịch sử. Trong dân gian Phùng Hưng luôn được coi là “vua” của cả nước, nên làng Đường Lâm được cả nước vinh danh là làng Hai Vua: Vua Phùng Hưng và vua Ngô Quyền). Bố Cái Đại vương là danh xưng hết sức có ý nghĩa, vì thực tế Phùng Hưng được tôn vinh là Cha Mẹ của muôn dân, là ông vua lớn, vua của dân, vua của lòng dân, của lòng nhân hậu, vị tha. Sự tôn xưng này đã tồn tại từ cuối thế kỷ thứ VIII cho đến ngày nay và sẽ còn mãi về sau. Những bài học của cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng sẽ là tấm gương lớn soi chung cho đến muôn đời. Nhớ ơn “Bố cái Đại Vương Phùng Hưng”, ở Hà Nội có đến mấy chục đền, đình, lăng được nhân dân thờ Phùng Hưng; ở các tỉnh thành phố Bắc Giang, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình, Nghệ An… cũng có nhiều di tích tôn thờ Ông, đời đời hương lửa.
2. Hội thảo lần này được biết đến công lao to lớn của hơn 80 tướng lĩnh của Bố Cái Đại vương, đặc biệt, 4 danh tướng được phối thờ với Phùng Hưng ở đình Triều Khúc (Hà Nội) là Phùng Hãi, Phùng Dĩnh, Đỗ Anh Hàn, Bồ Phá Cần; 5 vị thành hoàng là các danh tướng tài năng được thờ tại đình Nghi Tàm, ở doi đất sát ven Hồ Tây là Lỗ Quốc Thái, Minh Khiết Đại Vương, Bảo Trung Cương Đoán, Hoàng Hiệp, Quỳnh Hoa Đoan Trang; danh tướng Đỗ Huệ được thờ ở chùa Chuông, Thanh Oai (Hà Nội); Phùng Luông được thờ ở đình Giáp Nhất, Thanh Xuân (Hà Nội); Phạm Miện và Phạm Huy được thờ đình Hòa Mục, Cầu Giấy (Hà Nội); Phùng Lã Tu được thờ ở đình Phú Chử, Vũ Thư (Thái Bình, nay là Hưng Yên). Hết sức đặc biệt, trên địa bàn thành phố Hải Phòng có Phùng Thị Trinh và 3 con trai là Trương Phán, Trương Dị, Trương Thanh được thờ ở đình Đồng Tử, Phù Liễn, Kiến An; Trương Nữu được thờ ở miếu Đoài, Du Lễ, Kiến Thụy và theo nghiên cứu của TS Đinh Công Vỹ thì còn có thêm cả các danh tướng Đỗ Anh Hàn, Đỗ Anh Luân nữa.
Những sự kiện được các nhà khoa học, các chuyên gia trình bày, tranh luận trong Hội thảo là cơ sở đểkhẳng định rằng, đó là những đề xuất mới xác đáng, những bổ sung rất quan trọng cần được nghiên cứu, xem xét, tiếp thu, bổ sung cho các bộ thông sử quốc gia chính thức. Nhân đây chúng tôi muốn được thay mặt cho giới Sử học Việt Nam cả trong nước và quốc tế cảm ơn các chuyên gia đã có những đóng góp làm sáng rõ thêm không chỉ cho cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng, mà còn cho lịch sử dân tộc nói chung. Tuy nhiên không thể dựa vào những đóng góp này để phủ nhận những đóng góp quan trọng của giới sử học qua các thời kỳ lịch sử dân tộc ta.
3. Từ kết quả các cuộc Hội thảo trước đây, và những kiến nghị của nhân dân các địa phương, bằng nhiều nguồn lực khác nhau, chính quyền các địa phương trong các năm qua đã quyết định trùng tu, tôn tạo lăng Phùng Hưng, đình Thịnh Hào, đình Kim Mã, đình Triều Khúc, đình Cam Giá, đình Tổng, đình Y Sơn thờ Bố Cái Đại vương Phùng Hưng ở Hà Nội. Dựa trên ý nguyện của dân Việt Nam, danh xưng “Bố cái Đại vương Phùng Hưng” đã đi vào tiềm thức của mỗi người dân, được nhân dân tự hào, quí trọng, giữ gìn, bảo vệ hơn nghìn năm qua. Tại cuộc Hội thảo về thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của Phùng Hưng do UBND thành phố Hà Nội, Hội khoa học lịch sử Việt Nam và Hội đồng họ Phùng Việt Nam tổ chức tại Văn Miếu Quốc Tử Giám năm 2019 đã thống nhất đề nghị thành phố Hà Nội nghiên cứu, xem xét chọn thời gian và địa điểm phù hợp, dựng một tượng đài “Bố Cái Đại vương Phùng Hưng” tại Hà Nội.
Hội thảo lần này tiếp tục trân trọng đề nghị:
- Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội nghiên cứu xây dựng khu tượng đài “Bố Cái Đại vương Phùng Hưng” tại một địa điểm phù hợp trên địa bàn thành phố Hà Nội.
- Đề nghị Uỷ ban Nhân dân thành phố Hải Phòng và các Ban, Ngành của thành phố nghiên cứu, đưa vào chương trình, kế hoạch thường niên đặt tên đường, tên phố của Hải Phòng mang tên những danh thần, danh tướng của “Phùng Hưng” vốn là người Hải Phòng hay có hoạt động nổi bật trên địa bàn Hải Phòng phù hợp với các qui định chung của thành phố. Riêng phố Phùng Hưng đã được đặt từ thời chống Pháp, nhưng còn rất khiêm tốn, nếu có điều kiện xin được điều chỉnh lại. Phương án tốt nhất là Hải Phòng nên xây dựng một Công viên Di sản mang tên “Bố Cái Đại vương Phùng Hưng” và nên dựng tượng Ông đặt trong công viên.
- Bổ sung kết quả của cuộc Hội thảo vào trong tập III bộ Lịch sử Việt Nam (Quốc sử) và trên cơ sở đó hiệu chỉnh lại sách giáo khoa phổ thông phần viết về cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng hay các cuộc khởi nghĩa chống lại ách đô hộ của nhà Đường. Có kế hoạch tuyên truyền, quảng bá hình ảnh “Bố Cái Đại vương Phùng Hưng” và các danh thần, danh tướng của ông trong nhiệm vụ tuyên truyền giáo dục truyền thống lịch sử nước nhà.
Một lần nữa thay mặt Ban Tổ chức Hội thảo, tôi xin trân trọng cám ơn Thành ủy, UBND thành phố Hải Phòng, Quân chủng Hải quân, các cơ quan, các quí khách, các vị đại biểu dự Hội thảo hôm nay.
Kính chúc toàn thể quý vị luôn luôn mạnh khỏe, hạnh phúc, may mắn và thành công như mong muốn.
Xin trân trọng cảm ơn toàn thể quý vị.
GS.TS. NGND Nguyễn Quang Ngọc
Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam
