THẦN CAO SƠN ĐẠI VƯƠNG - ĐÀO TƯỚNG QUÂN VÀ DẤU ẤN TÍN NGƯỠNG TẠI CỔNG HOÀNG CUNG XƯA, NAY THUỘC XÃ CHÍ TIÊN, TỈNH PHÚ THỌ

PGS.TS ĐÀO VĂN DŨNG - NGUYÊN VỤ TRƯỞNG BAN TUYÊN GIÁO TRUNG ƯƠNG

Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, lớp thần hiệu “Cao Sơn” xuất hiện ở nhiều địa phương với thần tích và xuất thân khác nhau. Tuy nhiên, nếu truy về khởi phát thần hiệu gốc từ trong không gian văn hóa Hùng Vương - Đất Tổ, thì nền tảng quan trọng nhất lại gắn liền với vùng đất cổ tổng Hoàng Cương, huyện Thanh Ba xưa. Ngày nay, các di tích thờ phụng chính của tín ngưỡng này tập trung trên địa bàn xã Chí Tiên, tỉnh Phú Thọ.

Nền tảng thần hiệu Cao Sơn từ tổng Hoàng Cương xưa

Theo hệ thống tư liệu Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mã tài liệu AD.A9/25 ghi nhận các sắc phong về Đào Tướng Quân Cao Sơn Đại Vương, Hà Thượng Chế Cao Sơn Đại Vương và Khởi Minh Quang Cao Sơn Đại Vương. Đặc biệt, thần tích mã AE.A9/37 là bản chép gốc thuộc tổng Hoàng Cương, huyện Thanh Ba xưa, ghi rõ sự tích về Đột Ngột Cao Sơn, Ất Sơn Thánh Vương và Viễn Sơn Thánh Vương thời Hùng Vương.

Đây chính là lớp thần hiệu nền tảng. Từ nhân vật khởi thủy thời Hùng Vương tại vùng đất này, thần hiệu Cao Sơn dần được mở rộng qua việc gia phong mỹ tự để tỏ lòng tôn kính tiền nhân và suy tôn cho nhiều nhân vật có công ở các thời kỳ sau. Việc các văn bản thần tích, sắc phong cổ gắn trực tiếp với tổng Hoàng Cương cho thấy vùng đất này từng giữ vị trí then chốt trong việc hình thành và lưu truyền tín ngưỡng thờ Cao Sơn trên đất Tổ.

Theo Ngọc phả dòng họ Đào, họ Đào có nguồn gốc xa xưa gắn với dòng dõi Đường Nghiêu, đồng thời cũng có khởi phát từ vùng Văn Lang - trung tâm của văn hóa Hùng Vương. Truyền thống gia tộc này góp phần làm rõ thêm bối cảnh lịch sử - văn hóa sâu xa của vùng đất Tổ, nơi hình thành lớp thần hiệu Cao Sơn gốc, trong đó có Đột Ngột Cao Sơn được ghi nhận trong thần tích AE.A9/37.

Từ tổng Hoàng Cương xưa đến xã Chí Tiên ngày nay

Tổng Hoàng Cương xưa thuộc huyện Thanh Ba, ngày nay phần lớn các di tích thờ Cao Sơn và thành hoàng liên quan tập trung trên địa bàn xã Chí Tiên, tỉnh Phú Thọ. Đây là vùng đất trung tâm của khu vực Thanh Ba cũ, nằm trong không gian văn hóa Hùng Vương, nơi từng là trung tâm nước Văn Lang cổ.

Trên địa bàn xã Chí Tiên hiện nay vẫn còn dấu ấn rõ nét của hệ thống thờ tự cổ:

• Đình làng Đò thờ Hà Mạnh Chế Cao Sơn Đại Vương.
• Đình làng Sóng thờ Khởi Quang Minh Cao Sơn Đại Vương.
• Đình làng Bến (thôn Bến Bây) thờ Đào Tướng quân Cao Sơn Đại Vương - vị thần trung tâm của cộng đồng.

Cùng với đó là chùa Long Khánh (chùa Chủa) với quả chuông đúc năm Chính Hòa thứ tư (1683), mang minh văn ca ngợi công đức và mong muốn tích phúc cho muôn đời. Đền Du Yến - di tích lịch sử cấp quốc gia - thờ Quốc Mẫu Đại Vương, là nhân vật lịch sử cũng được cấp sắc phong cùng thần Cao Sơn tại tài liệu AD.A9/25 của Viện Hán Nôm, và tại đền còn lưu giữ 18 đạo sắc phong và tổ chức lễ hội vào rằm tháng Giêng hàng năm.

Đình làng Bến Bây hiện còn lưu giữ 7 đạo sắc phong triều Nguyễn, trong đó có sắc phong của vua Minh Mạng dành cho thành hoàng Đào Tướng quân. Người dân địa phương luôn tâm niệm Đào Tướng quân là vị thần linh thiêng, to cao lẫm liệt, sức khỏe phi thường, trí dũng song toàn. Lễ hội giằng búa được tổ chức chính là để tưởng nhớ tục lệ luyện binh và khao quân của ngài thuở xưa.

Lễ hội vật trâu giằng búa - di sản sống của tín ngưỡng thờ Đào Tướng quân

Theo sách Lễ hội Việt Nam do Phó Giáo sư Lê Trung Vũ chủ biên, lễ hội vật trâu giằng búa diễn ra vào sáng mùng 2 Tết tại thôn Bến Bây, xã Chí Chủ xưa (nay thuộc xã Chí Tiên, tỉnh Phú Thọ). Từ rằm tháng Chạp, dân làng chọn mua một con trâu khỏe đẹp đưa về nhà đăng cai. Gia đình đăng cai làm lễ Thành hoàng Đào Tướng quân, rồi nổi chiêng trống mời dân làng đến chiêm ngưỡng trâu thờ. Hằng ngày, các gia đình lần lượt chăm sóc trâu chu đáo.

Sáng mùng 2 Tết, tám trai đinh khỏe mạnh, cởi trần, mặc quần dài trắng ống xắn cao, chân đất, đầu đội khăn xanh, tắm rửa sạch sẽ bằng nước giếng làng rồi dắt trâu ra đình. Đoàn rước gồm người cầm đóm (cây chiết chủ chẻ đôi), người cầm gươm, người cầm búa thờ, chủ tế và ông đăng cai. Khi đến cửa đại bái, người cầm đóm đạp mạnh cửa mở, các mâm lễ được đặt lên bệ thờ.

Sau nghi lễ tế, ông chủ tế cầm bát rượu khấn vái rồi đổ lên đầu trâu. Trâu được dắt ra bãi vật, dùng thòng lọng tròng vào rồi hô to “vật đổ trâu”. Đồng thời, một trong tám trai đinh lĩnh búa thờ từ chủ tế, chạy ra giữa bãi và tung búa lên cao. Hội giằng búa bắt đầu với những cuộc giằng co, rượt đuổi, chèo kéo đầy kịch tính, tiếng trống chiêng hòa cùng tiếng hò reo của dân làng. Sau đó, ban tổ chức nổi chiêng chấm dứt cuộc chơi và mổ trâu để nấu cỗ thờ vào sáng mùng 3 Tết.

Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ công đức Đào Tướng quân mà còn thể hiện tinh thần thượng võ, sự gắn kết cộng đồng và tín ngưỡng nông nghiệp đặc trưng của cư dân lúa nước vùng Đất Tổ.

Giá trị văn hóa và ý nghĩa thời đại

Từ tổng Hoàng Cương xưa đến xã Chí Tiên, tỉnh Phú Thọ ngày nay, mạch nguồn tín ngưỡng thờ Cao Sơn - Đào Tướng quân vẫn được gìn giữ và trao truyền. Theo Ngọc phả họ Đào, dòng dõi có nguồn gốc gắn với Đường Nghiêu và khởi phát từ vùng Văn Lang - trung tâm văn hóa Hùng Vương, càng làm rõ thêm mối liên hệ sâu sắc giữa gia tộc, tín ngưỡng và không gian văn hóa Đất Tổ. Đào Tướng quân Cao Sơn Đại Vương không chỉ là thành hoàng làng mà còn là biểu tượng của lớp thần hiệu gốc, gắn liền với cội nguồn dân tộc trên mảnh đất này.

Việc bảo tồn các sắc phong, thần tích, đình miếu và lễ hội truyền thống chính là góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa Hùng Vương, làm giàu thêm kho tàng di sản của xã Chí Tiên, tỉnh Phú Thọ.

Tài liệu tham khảo